سرزمین آتروپاتکان (ماد کوچک)

ویژگی‌های جغرافیایی و طبیعی آتروپاتکان  در زمان باستان

کورش محسنی

 

آتورپاتکان یا مدیه «میدیا»ی کوچک, واقع در بخش‌های شرقی و غربی رشته کوه‌های غربی ایران, عبارت بوده است از آذربایجان و کردستان و در برخی زمان‌ها اران (جمهوری آذربایجان کنونی). این سامان یک سرزمین کوهستانی است که رودخانه‌های بزرگ و کوچک از کوه‌های آن جاری می‌شوند و بخش‌های گوناگون آن‌را از یکدیگر جدا می‌سازند.

 

در بخش غربی آتورپاتکان رشته کوه‌های گسترده‌ای که پهنای آن جای تا جای به دویست کیلومتر نیز می‌رسند و از آن‌ها با نام زاگرس (اَپورسن پهلوی) یاد می‌شود. در این سامان سرزمین‌های کوچک جدا از هم فراوان است, انبوه جنگل‌ها و بوته‌زارها (در زمان باستان) رفت و آمد میان آن‌ها را دشوار می‌سازد. در شمال رشته کوه‌های کراداخ (قراداغ) جایگیر است.

 

 کوه‌های تالش را جنگل‌زارهای انبوه پوشانده است که از گونه‌های بسیار گیاهان برخوردار است و رشته کوه‌های البرز به آن‌ها پیوسته است, بخش شرقی «ماد آتورپاتکان» را تشکیل می‌دهند. بخش های نیم‌روز و جنوب آتروپاتکان به کوه‌های الوند می‌رسد.

 

 در بخش ارومیه دریاچه‌ی ارومیه وجود دارد که به دلیل داشتن نمک فراوان در آب آن, جانداران در آن نمی‌زیند و هیچ‌گونه ارجی برای کشاورزی ندارد. ولی در زمان باستان در این دریاچه با نام «مَ(نـ)تیانه» یا «کَپَوتَ» دستگاه‌های نمک‌گیری وجود داشته است.(استرابو XI XIV 8) همچنین در جای دیگری استرابو درباره‌ سرسبز بودن «گیرکان» گزارش می‌دهد: «تاک انگور یک متری کمابیش 40 لیتر شراب می‌دهد.» و نان از دانه‌های رستنی‌ها به دست می‌آید, زنبورهای عسل در درختان جنب و جوش می‌کنند, عسل از برگ‌ها جاریست. این همه در استان ماد جا دارد.(XII VII 2)

 

آتورپاتکان از زندگی جانوران پُرشمار برخوردار بود و در جنگل‌زارهای کرداخ (قَرَداغ) و تالش و همچنین کوه‌های زاگرس جاندارانی چون: بز کوهی, گراز, پلنگ, شیر و گرگ وجود داشت و الیان گزارش‌هایی درباره‌ی خرابکاری‌ها و تهدید کشتزارها از سوی موش‌ها و مبارزه خزران ضد جوندگان آورده است(XVII, IV)


 


 
 این سرزمین دارای اسب‌های فراوان بوده است و پالیبی در گزارش‌های خود درباره‌ی آتورپاتکان می‌نویسد: «آنان مردمی نیرومند بوده, بیشترشان سوار بر اسب می‌جنگند و دارای ابزارها و جنگ‌افزارها هستند.»(
V, 55) نفت نیز از سرمایه‌های این سامان بوده است. در زمان باستان از ماده‌ای که روغن مادی نام داشت (اَمین مرسلین XXII, 6,37,38) که در کارهای جنگی از آن بهره می‌جستند.

 

* هر گونه برداشت از داده‌های این تارنگار تنها با ذکر نام نویسنده و نشانی مجاز است.(کورش محسنی)