خاستگاه و ریشه‌ی قوم خزر
کشتار مردم آذربایجان، ارمنستان و اران
کورش محسنی

  خزرها در زبان‌های گوناگون: کوزار، کوزارین، چازاری، کازاری و خازاروئی، نامیده شده‌اند. گمان می‌رود این نام از ریشه‌ی آلتایی گز (=گردیدن) و گزر (=گردنده‌ی صحرا) باشد. مسعودی بر این باور است که خاستگاه خزرها کوه‌های شمال قفقاز بوده و خاقان‌هایی که بر آن‌ها فرمان‌روایی می‌کرده، با خاقان‌های گوگ‌ترک هم خاندان بوده‌اند.

  خزرهارا می‌توان تا اندازه‌ای با هون‌ها (هون‌های زرد) منطبق دانست. این تیره کمابیش در سده‌ی 5 پس از میلاد از بیابان‌های شرقی آسیا برخاسته و به گاس فراوان، به هم‌راه هون‌ها به شمال قفقاز و سرزمین ایران آمده‌اند. خزرها و اقوام بیابان‌گردِ شمال چین، در لشکرکشی ‌های بیزانس و روم به ایران کاملا مؤثر بوده‌اند، تا اندازه‌ای که هرگاه ایشان به یاری هراکلیوس نمی‌شتافتند، لشکرکشی امپراتور روم شرقی، به تیسفون پایتخت ایران ساسانی ناشدنی می‌نمود.

  درباره‌ی دَدمنشی‌های خزران و ترکان، موسی کالانکاتی (کاتواتسی)، سال‌نامه‌نویس سده‌ی 10 پس از میلاد آلبان چنین می‌نویسد:

  « شاهنشاهان ایران، معماران، ابزارها و مواد بسیار از همه جا گرد آورده بودند. این دیوار میان قفقاز و دریای شرقی (کاسپین) جای داشت... او خطر دهشت باری را که از سوی مردم پلید و غداری که صورت‌های پهن داشتند و همانند زنان بودند مشاهده کرد. موهای دراز آن‌ها از سر بر چهره و بدن‌اشان فرو ریخته بود...همانند گرگ‌های وحشی حمله می‌کردند. مردم از احساس خطر هولناکی که در حال نزدیک شدن بود، وحشت‌زده بودند. با نمایان شدن تیراندازان چالاک بر وحشت آن‌ها افزوده شد. اینان چونان تگرگ بر سر آن‌ها تیر می‌ریختند، به مانند گرگان گرسنه به‌رویشان پریده، آن‌ها را در کوچه‌ها و میدان‌گاه‌های شهر تکه پاره می‌کردند.  در چشم آن‌ها نسبت به هیچ‌کس، نه مردان و نه زنان زیبا رحمی دیده نمی‌شد. پیران و علیلان بی‌کاره و بی‌دست و پا زا نیز راحت نمی‌گذاشتند. حتا دیدن کودکانی که روی نعش مادران مثله شده‌اشان افتاده بودند، ترحمی در دل‌اشان بر نمی‌انگیخت. به‌سان آتشی که در نی‌زاری ملتهب افتاده باشد، از دری درون می‌شدند و از دری بیرون می‌رفتند. راه را برای درندگان و پرندگان وحشی مردارخوار هموار می‌کردند... »
 
  خزرها هم‌واره با امپراتوری روم علیه ایران هم‌پیمان بودند و بارها دست به کشتار ِ مردمان جنوب قفقاز، اران (کشور دورغین جمهوری آذربایجان)، ارمنستان و آذربایجان می‌زدند و سرانجام از سوی سپاه ایران پس رانده می‌شدند. طبری و استخری در این زمینه گزارش‌هایی دارند و استخری زبان خزرها را چنین می‌داند: «این زبان مانند زبان ترک است و هیچ قوم دیگری آن زبان ندارد»

  با توجه به این‌که «خزر» نام تیره‎ای غیر ایرانی، مهاجر، تازه از ره‌رسیده و ویران‌گر برای مردمان منطقه اران، قفقاز و ایران بوده است، هم‌چنین نام «دریای کاسپین/کاسپی» ریشه در قوم ایرانی کاشی دارد و نامی جهانی به شمار می‌آید و بسیار کهن‌تر از حضور مهاجرین ترک خزر است، به‌کارگیری نام «دریای خزر» غیرعلمی و نادرست به نظر می‌رسد.

محسنی، محمدرضا 1389: "پان ترکیسم، ایران و آذربایجان"، انتشارات سمرقند، ص 103

+ جشن نوروز، پیشنه، ریشه‌ها و شیوه‌ی برگزاری
+ سفره‌ی هفت‌سین نوروزی، پیشینه، خاستگاه و شیوه‌ی برپایی
+ جشن چهارشنبه سوری، ریشه‌ها و آیین برگزاری

*هر گونه برداشت از داده‌های این تارنگار تنها با ذکر نشانی تارنگار و نام نویسنده مجاز است. (کورش محسنی)