منشور بنیان‌گذاری شوش
گزارش داریوش از ساخت و ساز در ایران باستان
کورش محسنی

در شوش واقع در استان خوزستان ایران، سنگ‌نبشته‌های بسیار، به گونه‌ی کامل و با ذکر ریزترین چیزها، درباره‌ی بنیان‌گذاری شهر، به دست آمده است. برخی از آن‌ها را زیر خاک گذاشته بوده‌اند و برخی دیگر در پیش روی مردم برای مشاهده جای داشته است. برای نمونه این است سخنان داریوش بزرگ هخامنشی، بر یکی از این سنگ‌نبشته‌ها(DSz):

«قصری که در شوش است، من آن را ساخته‌ام، مصالح آن از دورها آورده شدند...آن‌چه که {از آن} خشت‌ها، به قالب درآمد، کسانی که بابلی {بودند}، خود آن‌ها آن را ساختند، و تیرهای چوبی که از سدر {بودند}، آن‌ها را از کوهستانی که نام آن لبنان {است}، از آن‌جا آورده شدند. کسانی که آسوری {سوریه‌ای بودند}، خودشان آن را تا بابل بردند و از بابل، کاریه‌ای‌ها و یونیه‌ای‌ها، آن‌ها را تا شوش ترابری کردند و چوب "یاکا"  از گنداره آورده شد و هم از کرمانیا. و زَر، از لیدیه و از باختریش آورده شد، که در این‌جا بر روی آن قلم‍زنی شد، و سنگ‌های کمیاب که لاجورد {بودند} و همچنین عقیق، که در این‌جا بر آن‌ها حکاکی شد، از سغد آورده شدند. و سم {نقره} و آبنوس، از مصر آورده شد...
عاج، که در این‌جا، بر روی آن کَنده‌کاری شد، از حبشه و هند و از هرخواتیش، آوردند. و ستون‌های سنگی که در این‌جا بر روی آن، کنده‌کاری شد، از شهری به نام اپی تَروش، از آن‌‎جا به ایلام آورده شدند.

صنعت‌کاران که بر سنگ‌ها کنده‌کاری کردند، آن‌ها یونیه‌ای‌ها و ساردی‌ها {بودند} و کنده‌کاری‌ها بر روی زَر {طلا} را مردانی از اهالی سارد و مصر انجام دادند. و مردانی که خشت پخته ساختند، آن‌ها، بابلی {بودند} و مردانی که صفه را آراستند، آن‌ها مادی‌ها و مصری‌ها {بودند}.
داریوش شاه گوید: در پرتو مهر اهورمزدا، در شوش، بسیار {کار} بزرگ سامان داده شد، بسیار {کار} خوب انجام شد. من، که اهورمزدا مرا پشتیبانی می‌کند، مرا و هم‌چنین سرزمین‌ام را» (DSz)

در این گزارش بی‌مانند، از شانزده قوم و کشور که مصالح ساختمان (یا نیروی کار) تهیه کرده‌اند و از هشت قوم که کارهای هنری و صنعتی می‌کردند یاد شده است. برخی از این اقوام مانند ساردی‌ها، مصری‌ها، یونیه‌ای‌ها در هر دو گروه دیده می‌شوند و برخی دیگر مانند مادی‌ها تنها در گروه هنرمندان هستند. در بخشی دیگر از اقوامی که ابزارهای آراستنی درون کاخ را آورده‌اند یاد شده که در آن 23 بخش از جمله خود پارس، یاد شده است.

*هر گونه برداشت از داده‌های این تارنگار تنها با ذکر نشانی تارنگار و نام نویسنده مجاز است. (کورش محسنی)