تاریخ ایران و هم‌بستگی تیره‌های ایرانی

مقالات کوتاه پیرامون تاریخ و فرهنگ ایران و جهان

جشن مهرگان
ساعت ٢:٠٧ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٦/٦/۳٠   کلمات کلیدی: جشن مهرگان ،تاریخ مهرگان ،ایزد مهر ،یلدا

جشن مهرگان

کورش محسنی

 جشن «مهرگان» را از دیدگاه ارجمندی می توان تا اندازه ای با جشن نوروز برابر دانست. این جشن دارای ریشه ی کهن تاریخی و استوره ای بوده و به ایزد «مهر» وابسته است و همراه با آیین ویژه ی این ایزد، از میان آریایی ها به خاور رفته و تا امپراتوری روم رخنه کرده است. جشن مهرگان در روم کهن، روز پیدایش خورشید انگاشته شده و پس از رخنه ی آیین ترسایی(مسیحیت) در اروپا، با زادروز مهر توأم گردیده است.(یشت ها، ج۱، ص ۳۹۶)

 جایگاه ایزد مهر در روم باستان چنان بود که ترسایان به ناچار جشن شب چله(یلدا) -یعنی زادروز مهر- را برابر با زادروز مسیح دانستند.!

 این جشن در مهرروز(روز ۱۶ ام هر ماه و ۱۰ مهرماه برپایه ی گاهشماری کنونی!) از مهرماه آغاز می شود و مردم در این روز برای شادباش گویی جشن، به خانه ی خویشان و آشنایان خود رفته و همچون بیشتر جشنهای ایرانی به شادی و خوردن میوه و آجیل و شیرینی می پردازند. خوردن میوه هایی چون انار، سیب، به، عناب، انگور و برپایی سفره ی ِ ویژه ی ِ جشن مهرگان که رنگارنگ است و بر سر سرمه دان، آیینه، شمع... گذاشته می شود، مرسوم است. پوشیدن پوشاک نو با رنگهای پاییزی چون سرخ/زرد/نارنجی در این جشن شایا(شایسته) است. جشن و شادی از ۱۶ مهرماه تا ۶ روز پس از آن دنبال می شود و به گفته ی دیگر روز ۱۶ام «مهرگان کوچک» و روز ۲۱ام «مهرگان بزرگ» است.

 جشن مهرگان براستی آغاز ِ بخش  دوم سال و درونشُد(ورود) به پاییز/زمستان و سرمای بزرگ است و جشن خرمن و گردآوری محصول بشمار می آید. در این جشن همچون نوروز شاهان بارعام می داده اند و پیشکش ها را پذیرا می شدند.

 به نوشته ی کتزیاس نویسنده ی یونانی سده ی ۵پ م و پزشک اردشیر دوم هخامنشی، پادشاهان هخامنشی در روز جشن مهرگان، در باده پیمایی با میخوارگان همراه شده و تنها در این روز پَروای مست شدن می یافتند!. همچنین استرابو گزارش می دهد که شهربان ارمنستان در جشن مهرگان ۳۰ هزار کره اسب برای پیشکش به دربار هخامنشی می فرستاده است.(برهان قاطع، تعلیقات محمد معین، ص ۲۰۶۶)

 در سروده های چامه سرایان پارسی گوی پیش از مغول نیز فراوان به بزرگداشت جشن مهرگان برمی خوریم. در آثار برجای مانده از ابوالفضل بیهقی، به آگاهی هایی پیرامون به مهرگان نشستن مسعود غزنوی برمی خوریم. از آثار منوچهری نیز بر می آید که در زمان سلطان مسعود این جشن با شکوه بسیار برگزار می گشته است. و از همه ارجدارتر سروده های چامه سرایان آذربایجانی چون قطران و خاقانی و ... است که نشان دهنده ی برگزاری پُرشکوه این جشن آریایی/ایرانی در آذربایگان می باشد. برای نمونه قطران یکی از پاسداشت های خود در حق شاه ابومنصور مملان را با این بیت می آغازد:

      هر که دلبند باشد مهر جوی و مهربان     روز او دائم بود نوروز و عید مهرگان

(دیوان قطران تبریزی، ص ۳۴۷)

 افزون بر جایگاه تاریخی که جشن مهرگان دارد، این جشن همچون دیگر جشن های ملی ایرانی، دارای پشتوانه ی استوره ای/افسانه ای نیز می باشد. برجسته ترین جایگاه استوره ای جشن مهرگان همانا پیروزی فریدون و کاوه ی آهنگر بر ضحاک ماردوش و بندی کردن آن ستمگر است.(نک: تاریخ و فرهنگ مینوی، ص ۴۲-۵۱۶)

شماری نیز جشن مهرگان را زادروز «مشی» و «مشیانه»(آدم و حوا) می دانند. به هر روی این جشن همچون دیگر جشنهای ایرانی، با شادی و پایکوبی و پیروزی ِ روشنایی بر تاریکی، و همچنین رهایی از بیدادگری ستمگران، همراه و همپیوند است.

تندیس کاوه ی آهنگر

+ نگاهی به پرسمان خط/جستارهایی بسیار سودمند در تارنگار وزین «یادداشت های آریو بزرن»

*هر گونه برداشت از نوشته های این تارنگار، تنها با ذکر نام  نویسنده و نشانی تارنگار مجاز میباشد.(کورش محسنی)