کاریز / قنات

شاهکار مهندسی ایران باستان

کورش محسنی

 کاریز / کهریز یا قنات، راهروی افقی زیر زمینی است که برای رسیدن به یک منبع بزرگ ِ آب ِ انبار شده در ژرفنای زمین و بیرون کشاندن و جاری ساختن آن در روی زمین، در دامنه ی کوه ها و تپه ها کنده می شود. بر سر راه این راهرو یک رشته چاه در فاصله های یک اندازه تا تراز بیرونی زمین ایجاد می شود تا در آغاز قنات (مظهر) آب جاری گردد. کَندن و ایجاد کاریز و قنات در ایران برپایه ی اسناد دیرین شناسی به پیش از دوران تاریخی بازمی گردد. کاریز ها از نوآوری های ایرانیان در کار آبیاری می باشند و انگیزه ی این نوآوری خشکی بخش گسترده ای از پهنه ی این سامان است.[1]

 

 پرسمان آب در پشته ی ایران از هزاران سال پیش تا کنون مطرح بوده است و در این کشور از گذشته های بسیار دور تیره های آریایی و اتحادیه های آسیانیک+آریایی با روش های دستی زمین های خود را آبیاری می کردند. به ویژه در زمان هخامنشیان شبکه ی گسترده ای از راهروهای زیر زمینی(قنات یا کاریز) وجود داشت و شمار فراوانی از این کاریزها را در ماد، پولی بیوس گزارش کرده است.[2] 

 این کاریزها آب را از پای کوه ها به زمین هایی در ۳۰ تا ۴۰ کیلومتری می رسانند.[3] این راهرو ها آب پُر ارزش را از گزند تبخیر یا فرو رفتن در زمین نگاه می دارند. به این سازه های شگفت انگیز در خاور(غرب) ایران قنات و در خورآیان(شرق) کاریز می گویند.[4] کار نگهداری و بازیابی این قنات ها خود شاهکار مهندسی و نیازمند کارشناسان ویژه و کارآزموده است.[5] در ایران باستان در کنار کارشناسان ویژه، ریاضی دانان و ... فند(فن) ویژه ی کاریزگران که شناسایی بخش های دارای آب و مشخص کردن جاهای کندن چاه بود، وجود داشت.[6]

 

 برخی کهریز / کاریز/ قنات را هشتمین شگفتی جهان نامیده اند.[7] این روش هوشمندانه ی آبیاری، پس از اسلام نیز دنبال شد و کاری بسیار ارجدار و پُر ارزش بود، چنانکه در فقه اسلامی جستاری با نام القنی والانهار، نشانی از جایگاه این شاهکار ایرانی است. هم اکنون  نیز از این روش در بیشتر روستاهای سراسر ایران بهره برداری می شود.

                                                                                                                                      

  


[1] - بنگرید به فرتور                              [2] - الیف، میراث ایران: ۶۲   

[3] - گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام: ۶-۷  [4] - فرای، میراث باستانی ایران: ۱۵      

[5] - همان                                        [6] - پتروشفسکی، کشاورزی و مناسبات ارضی: ۴-۲۱۳ 

[7] - صفی نژاد، نظام های آبیاری سنتی در ایران: ۸        

*هر گونه برداشت از نوشته های این تارنگار، تنها با ذکر نام  نویسنده و نشانی تارنگار مجاز می باشد.(کورش محسنی)

+چامه ی «وطن دوستی» از ایرج میرزا


ما که اطفال این دبستانیم   ***   همه از خاک پاک ایرانیم

         همه با هم برادر وطنیم     ***  مهربان همچو جسم با جانیم

اشرف و انجب تمام ملل   ***   یادگار  قدیم   دورانیم

وطن ما جای مادر ماست   ***   ما گروه وطن پرستانیم

     شکر    داریم   کز    طفولیت    ***   درس حُب الوطن همی خوانیم

چون که حب وطن ز ایمانست   ***      ما    یقیناً  زاهل  ایمانیم

  گر رسد دشمنی برای وطن   ***    جان و دل رایگان بیفشانیم