فهلویات چیست؟

دوبیتی‌هایی به گویش‌های ایرانی غربی, مرکزی و شمالی

کورش محسنی

 فهلویات [مفرد آن فهلویه: معرب ریختار پارسی پهلوی به معنای پارتی] نامی است بر دوبیتی‌هایی که به گویش‌های کهن بخش‌های پهله/فهله سروده شده‌اند. این بخش‌ها به بازگویی ابن مقفع (الفهرست: 15) شامل پنج ناحیه اصفهان, ری, همدان, ماه‌نهاوند و آذربایجان و سراسر سرزمین ماد می‌باشد. همچنین ابن خرداذبه "پهله" را شامل ری, اصفهان, همدان, دینور, نهاوند, مهرجانکَذَک, ماسَبَذان و قزوین دانسته است. به این گستره می‌توان بخش گیلان را نیز افزود.

 پیشینه‌ی این نام بر ماد به پایان دوران اشکانیان بازمی‌گردد. این چامه‌ها به گویش‌های ایرانی غربی, مرکزی و شمالی سروده شده است. کهن‌ترین نمونه‌ی دوبیتی فهلوی به گویش نهاوندی به ابوالعباس نهاوندی(کشته شده در 331) منسوب است.(فصیح خوافی:54)

 فهلویات به لحن‌هایی به نام اورامَنان ساخته و خوانده می‌شده است.(المعجم:166) از دیگر شیوه‌هایی که در خواندن فهلویات به کار می‌رود شروه است که ریشه‌ی آن دانسته نیست.(سروری: 76) هرآینه به گاس فراوان خواندن این فهلویات با ساز و آواز همراه بوده است.(نظامی هفت پیکر و خسرو شیرین)

 این دو بیتی‌ها را در ری با اصطلاح "راژی/ رازی" نیز می خوانده‌اند که به گویش ری سروده شده بود. همچنین "رامندی" دوبیتی‌های مربوط به رامند از توابع قزوین است و از اصطلاحات دیگر می‌توان به "شهری" اشاره نمود. فهلویات به انگیزه‌ی سرگرمی توده‌ی مردم و همچنین بهره‌گیری روشن‌اندیشان و نخبگان از جایگاه والایی برخوردار بودند. شمس الدین رازی درباره‌ی فهلویات می‌گوید: «بیشتر فهلویات به معانی غریب آراسته و به نغمات مرق مطرب پیراسته».

 فهلویات به گویشی جز زبان ادبی و رسمی هستند و به وزن عروضی یا هجایی سروده می‌شدند. می‌توان گفت با توجه به نزدیکی گویش پارتی و مادی, این دوبیتی‌ها شماری از ویژگی‌های این زبانهای ایرانی را با خود همراه دارند.

 

 

آرامگاه بابا طاهر عریان(همدانی)

    Tafazzoli, Ahmad, "Fahlaviyat", Encyclopaedia iranica  vol IX, New York 1999, pp. 158-162

 


 

 

 *هر گونه برداشت از داده‌های این تارنگار، تنها با ذکر نام نویسنده و نشانی تارنگار، مجاز است.(کورش محسنی)

+ پیوند به این جستار: کانون پژوهش‌های ایران‎شناختی

+ مقاله ای بسیار سودمند پیرامون دروغپردازی پانترکها درباره ی نظامی گنجوی(علی دوستزاده)