آتشکده‌ی گنزک (شیز)

آذربایجان پایگاه دینی ِ ایران باستان

کورش محسنی

 آذربایجان در زمان ساسانیان از دیدگاه دینی جایگاه والایی داشت و بی‌گفتگوست که در یک بازه‌ی زمانی, بالاترین جایگاه دینی زرتشتی را در ایران داشته است. این در حالی است که بر نمونه بخش پارس در کنار جایگاه دینی, بیشتر دارای جایگاهی سیاسی و فرهنگی بود.

 وجود آتشکده‌ی «گنگ» (گنزک) که تازیان آن را «شیز» نگاشته‌اند, این نقش را برجسته می‌کرد. از دید دیرینگی این سازه دست‌کم مربوط به زمان هخامنشیان است. این آتشکده از سوی اردشیر بازسازی شد و شکوه و جلال پیشین را دوباره یافت. به گونه‌ای که هر یک از پادشاهان ساسانی پس از تاج‌گذاری و تخت‌نشینی می‌بایست با پای پیاده به سوی این آتکشده و نیایش در آن می‌شتافتند. این آتشکده در زمان جُداسَری آتروپات ساتراپ آذربایجان, زمستان‌نشین ِ(قشلاق) پادشاهان بود ولی در زمان خسروپرویز به تابستان‌نشین (ییلاق) دگرگشت.


 این بخش که نمادی از فرهنگ و دین آریاییان زرشتی است در پیرامون دریاچه ارومیه در سر راه مراغه و تبریز جای داشت. برپایه‌ی بازگویی «مسعربن مهلهل» در نزدیک آن معدن‌ها و چشمه‎ی نفتی وجود داشت که آتشکده آذرگشسپ به وسیله آن روشن می‌شد.

 این آتشکده که از دیدگاه شگفتی‌ها و نگاره‌ها و... بی همتا بود از سوی قیصر روم هراکلیوس در سال 624 م. سوزانده شد و سپس دوباره بازسازی شد.  بایسته است که یادآوری شود پیش از یورش قیصر به شیز خسروپرویز گنج‌ها, زر و سیم  و آتش ِ وَرجاوَند شیز را برداشته و از آنجا گریخته بود. این آتشکده در زمان بلعمی (964) ویران گشته بود. ولی یاقوت حموی در "معجم البلدان" از قول ابودلف معسربن المهلهل چنین می‌نویسد:

«شهر شیز میان مراغه و زنجان و شهر زور و دینور واقع و محاطست از کوه‌هایی که دارای معادن زر و زنبیق و سرب و سیک و غیره می‌باشند... در آنجا آتشکده‌ای است بسار با شکوه که همگی آتشکده‌های غرب و شرق مجوسان از آن بر خوردار می‌شوند و بالای قبه‌ی آن هلالی است از سیم (نقره) که شمار از سلاطین خواسته‌اند آن‌را بردارند و قادر نشده‌اند. از غرایب این آتشکده این است که 700 سال است آن‌را روشن کرده‌اند نه خاموش شده و نه خاکستری بیرون داده است.
این شهر راه هرمز پسر خسرو و شیرین پسر بهرام با سنگ و آجر ساخته است و در پیرامون آتشکده ایوانهای بلند و سازه‌های بزرگ محتشم ساخته شده است و هرگاه دشمنی آهنگ گرفتن این شهر بکند و به دیواره‌های آن منجنیق ببندد سنگ‌های آن به دریاچه می‌افتد و اگر منجنیق خود را گرچه یک ذراع باشد پس بکشد, سنگ‌ها بیرون حصار می‌افتند....
»

 دیگران نیز پیرامون آن گفته‌اند: «در شیز آتشکده‌ی آذرخش [آذرگشسپ] که نزد مجوسان بسیار ارجمند بوده می‌باشد و هر پادشاهی در حین جلوس آنجا را با پای پیاده زیارت می‌کرده است».

* هر گونه برداشت از داده‌های این تارنگار تنها با ذکر نام نویسنده و نشانی مجاز است.(کورش محسنی)