آذربایجان و اران
اران، بخش شمالی رود ارس

کورش محسنی

  اران یا قفقاز یا آلبانی به سرزمین‌های بخش شمالی رود ارس گفته می‌شود که امروزه گاهی با نام ایرانی‌شمالی نیز خوانده می‌شود. تا چند سال پیش و پیش از جداسازی سرزمین اران که همواره بخشی از ایران بوده است، هیچ گاه به سرزمین‌های شمالی ارس، در هیچ سندی نام آذربایجان داده نشده است. در پیمان‌نامه‌های ننگین گلستان و ترکمان‌چای در زمان فتحعلی شاه قاجار نیز هیچ گاه از سرزمین‌های شمالی رود ارس با نام آذربایجان یاد نشده است. آریان (سده ی دوم میلادی) نیز از آلبانیای قفقاز و آذربایجان به عنوان دو سرزمین جدا یاد می‌کند.

  دولت‌های عثمانی و شوروی کوشیدند با پافشاری بر روی نام جمهوری آذربایجان بر بخش شمالی رود ارس، وانمود سازند که این دو سرزمین -یعنی اران و آذربایجان- از آغاز سرزمینی یک‌پارچه بوده‌اند و هم‌اکنون از هم جدا افتاده‌اند و باید روزی به یک‌دیگر بپیوندند. شوروی با این کار می‌توانست پس از جدا سازی اران از ایران، بخش آذربایجان و سپسس کردستان و خوزستان را نیز به خاک خود بیافزاید و سرانجام به آب‌های گرم خلیخ فارس (persian gulf) دست پیدا کند.

  این پرسمان را بارتولد که زمانی در وزارت خارجه روسیه بود چنین بازگو می‌کند: "نام آذربایجان (اران) از آن روی برگزیده شد که گمان می‌رفت با برقراری جمهوری آذربایجان، این سرزمین و آذربایجان یکی شوند. هرگاه لازم باشد نامی انتخاب کرد که سراسر جمهوری آذربایجان [شوروی] را دربرگیرد، در آن صورت می‌توان نام اران را برگزید. گروهک کمونیستی فرقه‌ی دموکرات آذربایجان به رهبری پیشه وری نیز در همین راستا و با کمک شوروی ایجاد شد. 

  امروزه نام‌های تازه‌ای از سوی قوم‌گرایان به میان آورده شده است همانند «آذربایجان جنوبی» و «آذربایجان شمالی» که هیچ کدام از این نام‌ها دارای پیشینه و اصالت تاریخی و علمی نیستند و تنها با مقاصد قوم‌گرایانه و برای بهره‌برداری به‌دست جدایی‌خواهان، ساخته و پرداخته شده‌اند.

منابع:
رضا، عنایت الله: "اران از دوران باستان تا آغاز عهد مغول"
محسنی، محمدرضا 1389: "پان‌ترکیسم، ایران و آذربایجان" انتشارات سمرقند

*هر گونه برداشت از داده‌های این تارنگار تنها با ذکر نشانی تارنگار و نام نویسنده مجاز است.