آذربایجان در زمان اشکانیان
خاندان آتروپات
کورش محسنی

  آگاهی ما درباره‌ی واپسین افراد  خانواده‌ی آتروپات، بسیار اندک است. باید دانست که به گواهی استرابو، نام و اصطلاح "آتروپات" ریشه‌ی نام "آذربایجان" است. این سامان که تا پیش از روی کار آمدن خاندان آتروپات ماد کوچک خوانده می‌شد پس از روی کار آمدن این خاندان "آتورپاتگان" نام گرفت به معنای "نگاهبان آتش". می‌دانیم که در سال 67 پ.م مهرداد نامی که داماد تیگران دوم ارمنی بوده با جُداسَری و بدون اتکا بر پدر زن خوش، در آذربایجان فرمان می‌رانده است.

  دو سال پس از او "داریوش" فرمان‌روای این بخش از ایران بوده است. به گفته‌ی "آپیان"، پومپئوس، سردار رومی در سفر جنگی خود به شرق، داریوش را شکست داده و وادار به گریز کرد. همچنین پلوتارک اشاره می‌کند که شاه ماد، سفیری را -برای اعلام فرمان‌بری- به نزد پمپئوس فرستاده و او نیز پاسخ دوستانه‌ای به وی داده است. در سکه‌هایی که از داریوش ساتراپ ماد به دست آمده از او به عنوان ارشک باد شده است.

  پس از آن "آرتاوازد" پسر آریابرزن، برجسته‌ترین و نام‌آورترین نماینده از فرمان‌روایان دودمان آتروپات است که در زمان فرمان‌روایی‌اش آتروپاتگان، نقش مهمی رادر تحولات منطقه ایفا می‌کرده است. او در آغاز با فرهاد چهارم اشکانی، ضد آنتومیوس و سپس آنتونیوس و آوگوستوس، قیصر روم، پیوند دوستی و خویشاوندی بر قرار کرد.

   آریابرزن دوم نیز تا نزدیک سال سوم م. به پشتیبانی دولت روم بر آتورپاتکان و بخشی از ارمنستان فرمان می‌راند. تاسیت مورخ رومی او را یک مادی خوش اندام و دارای رفتار و روحیه‌ی پسندیده معرفی کرده است. می‌توان گفت از این پس فرمان‌روایی خاندان آتروپات بر آذربایجان به پایان رسیده است. پس از او "ونن" برادر "اردوان" به فرمان‌روایی آتروپاتگان منصوب شد. همگی نام‌ها و اشخاص فرمان‌روای آذربایجان در آن زمان، آشکارا ایرانی هستند.

منبع:
محسنی، محمدرضا 1389: "پان‌ترکسیم، ایران و آذربایجان"، انتشارات سمرقند، ص 118
*هر گونه برداشت از داده‌های این تارنگار تنها با ذکر نشانی تارنگار و نام نویسنده مجاز است.