مرگ کورش بزرگ و پان‌ترکسیم
گزارش‌ها درباره‌ی مرگ کورش
کورش محسنی

  درباره‌ی مرگ کورش بزرگ هخامنشی به انگیزه‌ی شخصیت افسانه‌ای‌اش، بازگویی‌های گوناگونی در دست است. کورش بزرگ پیش از مرگ، تدابیری برای جانشینی خود اندیشیده بود. او پسر بزرگ خود کمبوجیه را که می‌خواست پادشاهی را به او بسپارد به پارس فرستاد.

  گزنفون سخنان پادشاه و اندرزهای کورش را با دو فرزند خود بازگویی کرده است. در این بازگویی کمبوجیه به عنوان جانشین شناسانده شده است و بردیا به فرمان‌روایی بخشی بزرگ در آسیای میانه می‌رسد و از این امتیاز بهره‌مند می‌شود که هیچ گونه خراجی به دولت مرکزی پرداخت نکند. کمبوجیه بی هیچ دشواری جانشین پدر می‌شود و پیکر پدر را به پاسارگاد می‌آورد و در آرام‌گاهی که در زمان زندگی کورش ساخته شده بود به خاک می‌سپارد.

  هردوت اشاره دارد به کشته شدن کورش بزرگ در جنگ با ماساگت‌ها از تیره‌های آریایی و سکایی ساکن در شرق دریای کاسپین (خزر) که در کناره‌ی رود آراکس (=سیر دریا) می‌زیستند. هردوت گزارش می‌دهد که کورش، پسر شه‌بانوی ماساگت‌ها "سپارگاپی‌سس / اسپَرگَپِش" را زمانی که با سربازان‌اش مشغول باده‌نوشی و در حال مستی بوده، دست‌گیر کرده و سپس با بزرگواری آزاد ساخته; اما وی به جهت زدودن ننگ دست‌گیری در حالت مستی، دست به خودکشی زده است. کورش به گزارش هردوت در جنگ نخست پیروز می‌شود ولی در جنگ دوم که بسیار سهمگین بوده است شکست خورده و کشته می‌شود.

  نام شه‌بانوی ماساگت‌ها تَهم‌رَییش (یونانی = تومیریس) بود. هرودوت پس از این بازگویی اشاره می‌کند به این‌که این گزارش را از میان چندین گزارشی که در دست بوده برگزیده است.

  کتزیاس گزارش می‌دهد که کورش در نبرد با دربیک‌ها تیره‌ی ایرانی ساکن در شرق دریای کاسپین، زخمی شد ولی سپاه او سرانجام با یاری سکاهای آمورگس بر دربیک‌ها چیره گردید، ولی بر اثر زخم‌ها پس از سه روز درگذشت.

  استرابو نیز گزارش می‌دهد که کورش پس از ناکامی‌های آغازین، در نبرد واپسین با سکاهای ایرانی‌تبار و ایرانی‌زبان، پیروز شد، ولی از کشته شدن وی در این نبردها سخنی نمی‌گوید.
گزنفون نیز از درگذشت طبیعی کورش بزرگ در پارس سخن می‌گوید.

  در این میان برترین و پذیرفتنی‌ترین گزارش همان گزارش‌هایی هستند که اشاره به مرگ طبیعی کورش در پاسارگاد دارد. تنها گزارشی که به کشته شدن کورش در نبرد با تیره های آریایی سکا دارد همان گزارش هردوت است. نکته‌ی مهم دیگر این‌که سکاها یا تورانیان از تیره‌های ایرانی‌بیرونی به شمار می‌آیند و ریشه، تبار و زبانی ایرانی‌ داشته‌اند. نام شه‌بانوی ماساگت‌ها "تَهم‌رَییش" و نام پسرش "سپارگاپی‌سس / اسپَرگَپِش" آشکارا ایرانی است. کورش بزرگ در اندیشه‌ی یگانه ساختن ایرانیان درونی و بیرونی (سکاها/تورانیان) بود. کاری که مادها نتوانسته بودند به‌درستی انجام دهند.

منبع:
محسنی، محمدرضا 1389: "پان‌ترکسیم، ایران و آذربایجان"، انتشارات سمرقند، ص 193-195
*هر گونه برداشت از داده‌های این تارنگار تنها با ذکر نشانی تارنگار و نام نویسنده مجاز است.