آذربایجان در ادبیات پارسی و ترکی
نخستین نوشته های ترکی (دده قورقود و ارخون)
کورش محسنی

  در حالی که پان‌ترکسیت‌ها کوشش می‌کنند برای زبان ترکی-مغولی پیشینه‌ای ساختگی و دروغین بسازند باید بدانیم که کهن‌ترین نمونه‌ی دبیره (خط) و زبان ترکی که تا کنون به‌دست آمده، کتیبه‌های "ارخون" و "ینی سئی" هستند که در نزدیک سده‌های 6 تا 10 م. نوشته و در نیمه‌ی دوم سده‌ی 19 م. یافت شده‌اند.

  این کتیبه‌ها در کناره‌های رودهای ارخون که در «مغولستان» و رود ینی‌سئی که در سیبری جاری است پراکنده‌اند. برای نخستین بار در این کتیبه‌ها به واژه‌ی «ترک» به عنوان یک تیره و قوم برمی‌خوریم و هیچ سند و مدرک استواری در دست نیست که بدانیم این اصطلاح پیش از سده‌ی ششم م. وجود داشته است. این کتیبه‌ها و واژه‌های به‌کار رفته در آن تحت تاثیر فرهنگ ایرانی ِ سُغدی بوده و برای نمونه واژه‌ی سغدی خاتون به معنای بانو و... در آن‌ها به‌کار رفته است.

  پیش از به کارگیری دبیره‌ی پارسی برای نوشتن زبان‌های ترکی، دبیره‌ی اویغوری در آسیای میانه در سده‌های پنجم تا پانزدهم م. رواج داشت. این دبیره‌ خود از خط ایرانی ِ سغدی گرفته شده و با زبان اویغوری درآمیخته بود.

  دستگاه پان‌ترکیسیم در برنامه‌ای آشکار، کتابی به نام «دده قورقود» به زبان آغوزی را که نویسنده‌ی مشخصی ندارد و تنها سه نسخه‌ی خطی از آن در دست است و دربردارنده‌ی 12 داستان حماسی می‌باشد، در برابر شاهنامه فردوسی - که هزاران نسخه‌ی دست نویس از آن در سراسر جهان وجوددارد- نهاده و سپس آن را به آذربایجان پیوند می‌دهند.

  باید دانست که در این کتاب - که تا 300 سال پیش شناخته شده نبود- جایی به نام "آذربایجان" وجود خارجی ندارد و نویسنده‌ی آن که کیلومترها از ایران و آذربایجان دور بوده است،  آذربایجان را نمی‌شناسد. در حالی که در شاهنامه و البته دیگر آثار کلاسیک ادبیات ایران، بارها و بارها از مناطق و شهرها و مردم ایرانی آذربایجان به نیکی یاد شده است. افسانه ها و داستان های این کتاب در پیوند است با آغوزها و ساکنان آسیای میانه و دشت های مغولستان.

  کتاب «دده قورقود» احتمالا در سده‌ی پانزده یا شانزده میلادی نگاشته شده است. گویا گوری در نزدیکی شهر قورقود در قزاقستان و در 15 مایلی خاور دریاچه‌ی خوارزم (آرال)، وجود دارد که به باور مردمان بومی آرامگاه وی است.

منبع: محسنی، محمدرضا 1389: "پان ترکیسم، ایران و آذربایجان"، انتشارات سمرقند، ص 106-107

*هر گونه برداشت از داده‌های این تارنگار تنها با ذکر نشانی تارنگار و نام نویسنده مجاز است. (کورش محسنی)