تاریخ ایران و هم‌بستگی تیره‌های ایرانی

مقالات کوتاه پیرامون تاریخ و فرهنگ ایران و جهان

پژوهش‌های نوین درباره‌ی زبان آذری 1
ساعت ۳:۳٤ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٥/۱٧   کلمات کلیدی: زبان آذری ،پهلوی آذری ،فهلوی آذری ،زبان آذربایجان

پژوهش‌های معاصر درباره‌ی زبان آذری
تحقیقات دانشمندان برون‌مرزی درباره زبان پهلوی-آذری
کورش محسنی

  درباره‌ی زبان آذری، افزون بر منابع اسلامی که بارها بر وجود زبان پهلوی-آذری در بخش آذربایجان تاکید می‌ورزند، پژوهش‌گران معاصر نیز بر این زبان و وجود آن در آذربایجان تا پیش از هجوم ترکان و مغولان از آسیای میانه به آذربایجان پافشاری کرده‌اند. بازگویی شماری از این پژوهش‌نامه‌ها:

مارک ویثو:
  «آذربایجان در سده‌های 8و9م. صحنه‌ی شورش‌های ضد خلیفه‌ای و ضد عربی فراوانی بود، و منابع بیزانسی از جنگجویان ایرانی سخن می‌گویند که در دهه‌ی 83م. با پذیرش خدمت به امپراتور بیزانس، ثئوفیلوس، از دست سپاه خلیفه جان به در بردند...آذربایجان جمعیتی پارسی [اشاره به زبان پهلوی-آذری و هم خانواده با زبان‌های دیگر مانند پارسی] و کانون سنتی دین زرتشت بود... خرم‌دینی یک فرقه‌ی ایرانی تاثیر گرفته از آموزه‌های شیعه بود، ولی ریشه‌های آن در جنبش‌های دینی پیشا-اسلامی جای داشت»
(بنگرید به ویثو 1996: 195-203-215 در کتاب: محسنی، محمدرضا 1389: "پان ترکسیم، ایران و آذربایجان"، انتشارات سمرقند، ص 24)

ولادمیر مینورسکی:
  «در نزدیک سده‌ی 9 و 10 جمعیت راستین و غیرمهاجر آذربایجان شامل توده‌ای از روستاییان بود که در زمان پیروزی اعراب، با واژه‌ی کمابیش خواردارنده‌ی علوج به معنای غیر عرب، چیزی همانند به «رایا»ی دوران پادشاهی اوتومون، نام‌گذاری شدند. تنها نیروی جنگی این جمعیت روستایی آرام، فلاخن بود. آن‌ها به شماری از گویش‌های (ادهری یا آذری، تالشی) سخن می‌گفتند که حتا امروز بخش‌های کوچکی از این گویش‌ها در میان جمعیت ترک‌زبان شده‌، برجای مانده است. این همان جمعیت اصلی بود که بابک در شورش خود علیه خلیفه عرب بر آن‌ها تکیه کرد»
(بنگرید به مینورسکی 2007 در کتاب: محسنی، محمدرضا 1389: "پان ترکسیم، ایران و آذربایجان"، انتشارات سمرقند، ص 25)

  دیدگاه پژوهش‌گر برجسته و ترک‌شناس پُرآوازه «پیتر گلدن» در این زمینه چنین است که روند ترک‌زبان شدن مردمان آذربایجان، چدن مرحله بوده است. چیرگی کامل زبان تازه از راه رسیده‌ی ترکی در آذربایجان به دوران صفویه باز می‌گردد.
(بنگرید نشانی اینترنتی جستار در کتاب: محسنی، محمدرضا 1389: "پان ترکسیم، ایران و آذربایجان"، انتشارات سمرقند، ص 24)

ریچارد فرای در دانشنامه‌ی ایرانیکا در این زمینه چنین می‌گوید:
  «ترک‌زبانان آذربایجان، اصولان برجای ماندگان پارسی‌زبانان [پهلوی-آذری که هم خانواده با زبان پارسی و دیگر زبان‌های ایرانیست] ایران کهن بوده‌اند که برخی از [زبان کهن] ایشان هنوز در منطقه وجود دارد. مهاجرت‌های بزرگ ترک‌های اُغوز در سده‌های 11 و 12 نه تنها آذربایجان، بل‌که آناتولی را نیز ترک‌زبان کرد.
(بنگرید به فرای 2006 در کتاب: محسنی، محمدرضا 1389: "پان ترکسیم، ایران و آذربایجان"، انتشارات سمرقند، ص 24)

مینورسکی در دانشنامه‌ی جهان اسلام چنین می‌گوید:
  «در آغاز سده‌ی 5 تا 11، ایل‌های غُز نخست در بخش‌های کوچک و سپس با شمار بیش‌تر تحت چیرگی سلجوقیان، آذربایجان را اشغال کردند. در این زمان [در اثر این مهاجرت‌ها]، مردمان ایرانی‌تبار آذربایجان و بخش‌هایی از قفقاز ترک‌زبان شدند.
(بنگرید به نشانی اینترنتی دانشامه‌ی جهان اسلام در کتاب: محسنی، محمدرضا 1389: "پان ترکسیم، ایران و آذربایجان"، انتشارات سمرقند، ص 24)

منبع: محسنی، محمدرضا 1389: "پان ترکیسم، ایران و آذربایجان"، انتشارات سمرقند / ویکی پدیا فارسی

*هر گونه برداشت از داده‌های این تارنگار تنها با ذکر نشانی تارنگار و نام نویسنده مجاز است. (کورش محسنی)