تاق خسرو یا طاق کسری
ویژگی‌ها و پیشینه‌ی ایوان مدائن
مهرداد آتورپاتگانی

  تاق خسرو (تاق کسری) یا همان ایوان مدائن نام کاخ بزرگ ایرانیان در زمان ساسانیان است. آغاز کار ساخت این کاخ بی‌مانند، از سوی  خسرو یکم ساسانی (انوشیروان دادگر) بوده است و اعراب و تازیان به همین دلیل آن‌را «طاق کسری» نامیده‌اند چراکه واژه‌ی پارسی «خسرو» در زبان تازی به «کسری» دگرگرشته است.

  این کاخ در پایتخت ایران بزرگ ساسانی یعنی شهر تیسپون جای داشت و امروز در کناره‌ی شرقی رود دجله و 37 کیلومتری شهر بغداد جای دارد. این سازه بزرگ‌ترین تاق خشتی جهان (35 متر بُلندا و 25 متر پهنا و 50 متر درازا) به‌شُمار می‌آید. و هنوز که هنوز است پس از ویران‌گری‌های اعراب در زمان یورش به ایران، ویرانه‌های آن پابرجاست.

  فرمان‌روایان ایرانی در زمان ساسانیان، در این جایگاه برتخت می‌نشستند و در روزهای جشن‌های ایرانی، وزیران، لشکریان و مردمان در آن گِرد می‌آمدند و بار می‌یافتند. تخت فرمان‌روایی زیر تاق جای داشته و فرش پُرآوازه‌ی بهارستان آن را می‌پوشانده است. نمای این سازه از سنگ‌های مرمر و برگه‌های زرین (طلایی) و سیمین (نقره‌ای) بوده است.

  نخستین کسی که کوشید تاق خسرو را ویران کند، «ابوجعفرمنصور» خلیفه‌ی عباسی بود، ولی در این کار کامیاب نشد..

فردوسی این تاق بلندبالا و بی‌مانند و کاخ آن را چنین توصیف می‌کند:

کَس اندر جهان، خَم (:تاق) چونان ندید  //   نه از نام‌وَر کاردانان شنید
یکی حلقه‌ای بُد ز زَر ریخته  //  ازآن چرخ کار اندر آویخته
فروهشته زو سرخ زنجیر زر  //  به هر مهره‌ای دَرنشانده گهر
چو رفتی شهنشاه بر تخت عاج  //  بیاویختندی به زنجیر تاج
به نوروز چون برنشستی به تخت  //  به نزدیک او موبد نیکبخت
فروتر ز موبد مهان (بزرگان) را بُدی  //  بزرگان و روزی‌دهان را بُدی
به زیر مهان جای بازاریان //  بیاراستندی همه کاریان (:جنگجویان)
فرومایه تر جای درویش بود  //  کجا خوردش از کوشش خویش بود

 * هر گونه برداشت از داده های این تارنگار، تنها با ذکر نام نویسنده و نشانی تارنگار، مجاز می باشد(مهرداد آتورپاتگانی)